 |
| मागणीचे विश्लेषण |
मागणी विश्लेषण, मागणीचा नियम, प्रकार व विचलन
मागणी म्हणजे काय?
( सर्व इच्छा म्हणजे मागणी नव्हे. सहमत आहात का ते लिहा.)
मागणी म्हणजे अशी इच्छा जिला खरेदी शक्तीचे पाठबळ आणि ते खर्च करण्याची मानसिक तयारी असते अशा इच्छेचे रूपांतर मागणीत होते. म्हणजेच, सर्व इच्छा म्हणजे मागणी नव्हे, परंतु मागणी म्हणजे परिणामकारक इच्छा होय.
बेनहॅम यांच्या मते, "विशिष्ट वेळी विशिष्ट किमतीला विशिष्ट वस्तूची खरेदी केलेली नवी संख्या म्हणजे त्या वस्तूची मागणी होय."
मागणी वक्र डावीकडून उजवीकडे वरून खाली सरकणारा असतो. सकारण स्पष्ट करा.
मागणी वक्र डावीकडून उजवीकडे वरून खाली सरकण्याची कारणे पुढीलप्रमाणे आहेत.
- घटत्या सीमांत उपयोगितेचा नियम:
मागणीचा नियम घटत्या उपयोगितेचा सिद्धांतावर आधारित असून एखाद्या वस्तूची किंमत कमी झाली तर उपभोक्ता जास्त लोकसंख्येची मागणी करतो.
- उत्पन्न परीणाम / वास्तव उत्पन्न:
जेव्हा वस्तूची किंमत घटते तेव्हा उपभोक्त्याची खरेदी शक्ती वाढते व वस्तूंची जास्त प्रमाणामध्ये मागणी करतो त्यालाच उत्पन्न परिणाम असे म्हणतात.
एखाद्या वस्तूची किंमत वाढली तर उपभोक्ता पर्यायी वस्तूंची जास्त मागणी करतो आणि ज्या वस्तूची किमती वाढतात त्यांची मागणी कमी करतो. म्हणजेच किंमत व मागणी यात व्यस्त संबंध असते.
जेव्हा एखादी वस्तू अनेक गरजा भागवण्यासाठी वापरली जाते अशा वस्तूची किंमत कमी झाली असता मागणी वाढते.
जेव्हा वस्तूंच्या किमती कमी होतात तेव्हा नवीन ग्राहकवर्ग निर्माण होतो ज्यांना वस्तू खरेदी करणे परवडते अशा वस्तूंची किंमती कमी झाल्यास वस्तूच्या एकूण मागणीत वाढ होते.
मागणी च प्रकार स्पष्ट करा.
मागणीचे प्रकार पुढीलप्रमाणे आहेत.
प्रत्यक्ष गरजा पूर्ण करण्यासाठी उपभोक्त्या कडून केली जाणारी मागणी म्हणजे प्रत्यक्ष मागणी होय. उदाहरणार्थ, अन्नाची मागणी, कपडे, इत्यादी.
- अप्रत्यक्ष / परोक्ष मागणी:
जी मागणी प्रत्यक्ष गरज भागवण्यासाठी केली जात नसून उत्पादन प्रक्रियेमध्ये भाग घेण्यासाठी केली जात असते तिला परोक्ष मागणी असे म्हणतात. उदाहरणार्थ, कामगारांची मागणी, मशीनची मागणी इत्यादी.
- पूरक मागणी / संयुक्त मागणी:
जेव्हा एखाद्या वस्तूची मागणी इतर वस्तू बरोबर केली जाते तेव्हा त्यास पूरक मागणी असे म्हणतात. उदाहरणार्थ, कार बरोबर इंधनाची मागणी.
एका वस्तूची मागणी अनेक उपभोगण्यासाठी केली जाते, तेव्हा त्या संमिश्र मागणी असे म्हणतात. उदाहरणार्थ, विजेची मागणी.
पर्यायी वस्तूंच्या मागणीलाच स्पर्धात्मक मागणी असे म्हणतात. उदाहरणार्थ, चहा आणि कॉफी, साखर आणि गूळ, इत्यादी.
मागणी निर्धारित करणारे घटक सांगा.
वस्तूची मागणी निर्धारित करणारे घटक पुढीलप्रमाणे आहेत.
वस्तूची मागणी किंमत निर्धारित करीत असते. कारण वस्तूची किंमत जेव्हा कमी होते तेव्हा अधिक प्रमाणात वस्तू खरेदी केली जाते व वस्तूची किंमत अधिक असता कमी प्रमाणात वस्तू खरेदी केली जाते.
उत्पन्नात वाढ झाल्याने वस्तूच्या मागणीत वाढ होते व उत्पन्नात घट झाल्याने वस्तूच्या मागणीत घट होते. त्यामुळे व्यक्तीचे उत्पन्न मागणी निर्धारित करीत असते.
- पर्यायी वस्तूंच्या किमती:
पर्यायी वस्तूच्या किमती कमी असतील तर महागड्या वस्तू पेक्षा स्वस्त पर्याय वस्तूंची मागणी जास्त होईल. उदाहरणार्थ, साखरेची किंमत वाढली असता गुळाची मागणी वाढेल.
एका वस्तूच्या किमती बदल झाल्यास त्याचा परिणाम इतर वस्तूंच्या मागणी होतो. उदाहरणार्थ, इंधनाच्या किमतीत वाढ झाल्यास कारच्या मागणीवर परिणाम होतो.
जर एखाद्या वस्तूचा उपभोग अत्यावश्यक व टाळता न येण्यासारखा असेल तर त्या वस्तूची मागणी किमतीशी निगडित न राहता स्थिर राहील. उदाहरणार्थ, रक्तदाब नियंत्रणाचे औषध.
लोकसंख्या वाढली की वस्तूंची मागणी सुद्धा वाढत असते.
- भविष्यकालीन किमतीचा अंदाज:
भविष्यात वस्तूची किंमत कमी अथवा जास्त होईल असा उपभोक्त्याचा अंदाज असेल तर सध्या स्थितीत वस्तूची कमी किंवा जास्त खरेदी करेल.
जाहिरात, विक्री प्रोत्साहन योजना आणि प्रभावी विक्री कौशल्य ग्राहकांच्या आवडीनिवडी बदल घडवून आणून अनेक वस्तूंची मागणी निर्माण करतात.
- आवडीनिवडी, सवयी व फॅशन्स:
उपभोक्त्याच्या आवडीनिवडी आणि सवयीचा मागणीवर प्रभाव पडत असतो.
वस्तू व सेवांवर जास्त करा कार्यास वस्तू व सेवांची किंमत वाढून मागणी कमी होईल आणि वस्तू व सेवांवर कमी कर आकारण्यास वस्तू व सेवांची किंमत कमी होऊन मागणी वाढेल.
नैसर्गिक परिस्थिती, तंत्रज्ञानातील बदल, सरकारी धोरण, रूढी आणि परंपरा, इत्यादी चा परिणाम वस्तूच्या मागणीवर होत असतो.
मागणीचा नियम अपवादासह स्पष्ट करा.
प्रा. मार्शल यांनी 1890 मध्ये प्रकाशित केलेल्या "अर्थशास्त्राची मूलतत्वे" या ग्रंथात मागणीच्या नियमाची पुढीलप्रमणे मांडणी केली आहे.
"इतर परिस्थिती स्थिर असता वस्तूची किंमत वाढली असता मागणी घटते आणि वस्तूची किंमत कमी झाली असता मागणी वाढते."
मागणीचा नियम खालील गृहीतकांवर आधारित आहे.
उपभोक्त्याचे उत्पन्न स्थिर असावे असे गृहीत धरले आहे. जर उत्पन्न पातळीत वाढ झाली, तर उपभोक्त्त्या कडून किमतीत वाढ होऊनही मागणीत वाढ केली जाईल.
देशातील लोकसंख्येचा आकारमान व रचना ही वस्तूंची मागणी प्रभावित करत असल्याने लोकसंख्येचा आकारमान स्थिर आहे असं गृहीत धरले आहे.
- पर्यायी वस्तूंच्या किमती स्थिर:
पर्यायी वस्तूंच्या किमतीत बदल होत नाही असे गृहीत धरले आहे. कारण पर्यायी वस्तूंच्या किमतीत बदल झाला तर त्याचा परिणाम वस्तूच्या मागणीवर होतो.
- पूरक वस्तूंच्या किमती स्थिर:
पूरक वस्तूच्या किमतीत बदल झाला तर त्याचा परिणाम मागणीवर होतो त्यामुळे पूरक वस्तूंच्या किमतीत बदल होत नाही असे गृहीत धरले आहे.
- भविष्यकालीन किमतीचा अंदाज:
भविष्यात किमती विषयक बदल घडून येण्याची कोणतीही अपेक्षा नाही असे गृहीत धरले आहे.
उपभोक्त्याच्या आवडीनिवडी, सवयी, प्राधान्य, फॅशन, इत्यादी मध्ये बदल होत नाही असे गृहीत धरले आहे.
- सरकारचे कर विषय धोरण कायम:
प्रत्यक्ष आणि अप्रत्यक्ष करा बाबतच्या सरकारी धोरणांचा विविध वस्तू व सेवांच्या मागणीवर मोठा प्रभाव पडतो. त्यामुळे सरकारी धोरणांमध्ये कोणताही बदल होत नाही असे गृहीत धरले आहे.
 |
| मागणीचे विश्लेषण |
वरील आकृतीत 'क्ष' अक्षावर वस्तूची मागणी दर्शवली आहे तर 'य' अक्षावर वस्तूची किंमत दर्शविलेली आहे. वस्तूची किंमत 50 रुपये असता मागणी एक किलो आहे. परंतु जेव्हा किंमत 50 वरून 40, 30, 20 आणि 10 अशी कमी झाली असता, मागणी अनुक्रमे 2, 3, 4, 5 किलोने वाढत जाते. यावरून असे स्पष्ट होते की, जेव्हा वस्तूची किंमत कमी होते तेव्हां मागणी वाढते आणि वस्तूची किंमत वाढते तेव्हा मागणी घटते.
(किंमत व मागणी यात व्यस्त स्वरूपाचा संबंध असतो. सहमत आहात की नाही ते स्पष्ट करा.)
कनिष्ठ वस्तू किंवा हलक्या प्रतीच्या वस्तू म्हणजे गिफेन वस्तू होय. अशा वस्तूंच्या किंमत कमी झाल्या तरी त्या वस्तूंच्या मागणीत वाढ होत नाही. सर रॉबर्ट गिफेन यांनी इंग्लंडमध्ये कनिष्ठ दर्जाच्या वस्तू मधील संबंध शोधून काढला. यामागचं कारण म्हणजे असे की, व्यक्तीची खरेदी शक्ती व वास्तव उत्पन्नात वाढ होत असते, कनिष्ठ वस्तूच्या ऐवजी ते उच्च दर्जाच्या वस्तू खरेदी करीत असतात. यालाच गिफेनचा विरोधाभास असे म्हणतात.
हिरे, सोने, इत्यादी मौल्यवान वस्तू प्रतिष्ठा दर्शक वस्तू म्हणून ओळखल्या जाते. म्हणून श्रीमंत व्यक्ती अशा वस्तूंच्या किमतीत वाढ झाली की ती वस्तू अधिक खरेदी करतात.
व्यक्ती अज्ञानामुळे अधिक किंमत असतानाही वस्तू खरेदी करतात. हे तेव्हाच होऊ शकते जेव्हा त्याला इतर ठिकाणी त्या वस्तूवरील किमती बद्दल माहिती नसते.
चहा सारख्या विशिष्ट वस्तूच्या याची सवय असल्यास अधिक किमतीला ही गरजेनुसार खरेदी केली जाते.
- विख्यात उत्पादन संस्थांच्या वस्तू:
विख्यात उत्पादन संस्थांच्या वस्तू महाग असताना सुद्धा ती अधिकाधिक खरेदी केली जाते. उदा. लॅक्मीचे काजळ व पाउडर.
दारू, तंबाखू, गुटखा, इत्यादी सारख्या व्यसनांच्या वस्तू कितीही महाग झाल्या तरी त्यांची मागणी कमी होत नाही.
वरील विवेचनावरून असे स्पष्ट होते की, जेव्हा वस्तूची किंमत कमी होते तेव्हा वस्तूची मागणी वाढत असते तर याउलट जेव्हा वस्तूची किंमत वाढत असते तेव्हा वस्तूची मागणी कमी होत असते.
मागणीतील विचलन म्हणजे काय? त्याचे प्रकार स्पष्ट करा.
इतर परिस्थितीत बदल न होता केवळ किमतीतील बदलामुळे जवा मागणीत चढ-उतार होतात तेव्हा त्याला मागणीतील असे म्हणतात.
याचे दोन प्रकार आहे.
- मागणीतील विस्तार / प्रसरण:
आवडीनिवडी, उपभोक्त्याचे उत्पन्न, लोकसंख्येचे आकारमान, इत्यादी इतर परिस्थितीत कोणताही बदल न होता फक्त किंमत कमी झाल्याने मागणीत वाढ होते तेव्हा त्यास मागणीतील विस्तार असे म्हणतात.
आवडीनिवडी, उपभोक्त्याचे उत्पन्न, लोकसंख्येचे, आकारमान, इत्यादी इतर परिस्थिती मध्ये कोणताही बदल न होता फक्त किमतीत वाढ झाल्याने मागणीत घट होते तेव्हा त्यास मागणीतील संकोच असे म्हणतात.
मागणीतील बदल स्पष्ट करा.
किंमत स्थिर असता इतर घटकातील बदलांमुळे मागणीची जी वाढ किंवा घट होत असते तीला मागणीतील बद्दल असे म्हणतात.
याचे दोन प्रकार पडतात.
उपभोक्त्याच्या आवडी-निवडी, उत्पन्न, नैसर्गिक परिस्थिती, इत्यादी इतर परिस्थितीमध्ये अनुकूल बदल होता व किंमत स्थिर असता मागणीत जी वाढ होते त्यास मागणीतील वृद्धी असे म्हणतात.
उपभोक्त्याच्या आवडी-निवडी, उत्पन्न, इत्यादी इतर परिस्थितीमध्ये प्रतिकूल बदल होता तसेच किंमत स्थिर असता मागणीत जी घट होते त्यास मागणीतील ह्रास किंवा घट असे म्हणतात.
