 |
| उपयोगिता विश्लेषण व सीमांत उपयोगिता |
उपयोगिता विश्लेषण व घटत्या सीमांत उपयोगितेचा सिद्धांत
उपयोगिता म्हणजे काय उपयोगितेची वैशिष्ट्ये स्पष्ट करा.
उत्तर:-
उपयोगिता म्हणजे वस्तू मध्ये असणारी मानवी गरज भागवण्याची क्षमता होय.
उपयोगितेची वैशिष्ट्ये पुढील प्रमाणे आहेत.
उपयोगिता ही स्थल व काल सापेक्ष संकल्पना आहे. ती स्थळ परत्वे व कालपरत्वे बदलत असते. उदाहरणार्थ, हिवाळ्यात लोकरीच्या कपड्यांमध्ये जास्त उपयोगिता जाणवते.
उपयोगिता ही मानसशास्त्रीय संकल्पना असून ती व्यक्तीनुसार बदलत असते. कारण व्यक्तीची आवडी-निवडी, प्राधान्य, स्वभाव, पसंती, इत्यादींमध्ये फरक असतो.
उपयोगितेच्या संकल्पनेत नैतिकतेचा विचार नसतो. वस्तू चांगले-वाईट, योग्य-अयोग्य असा कोणताही विचार न करता व्यक्तीची गरज पूर्ण करीत असते. उदाहरणार्थ चाकुर चा उपयोग फडे कापण्यासाठी व दुसऱ्याला इजा पोहोचवण्यासाठी सुद्धा होतो.
- उपयोगिता व उपयुक्तता यात फरक आहे:-
उपयोगिता म्हणजे वस्तूच्या अंगी असणारी मानवी गरज भागवण्याची क्षमता होय, तर उपयुक्तता म्हणजे वस्तूचे उपभोग मूल्य होय. उदाहरणार्थ, उपभोक्त्याला दुधामध्ये उपयोगिता व उपयुक्तता ही जाणवते. मात्र व्यसनी व्यक्तीला दारूमध्ये उपयोगिता जाणवते पण उपयुक्तता जाणवत नाही.
- उपयोगिता व आनंद यात फरक आहे:-
वस्तूमध्ये उपयोगिता असली तरी त्यापासून उपभोक्त्याला आनंद मिळतोच असे नाही. उदाहरणार्थ, आजारी व्यक्तीला इंजेक्शन मध्ये उपयोगिता असते, पण त्यापासून त्याला आनंद मिळत नाही.
- उपयोगिता व समाधान यात फरक आहे:-
उपयोगिता हे उपभोगाचे कारण आहे तर समाधान हे उपयोगाचा परिणाम आहे. उदाहरणार्थ तहानलेली व्यक्ती एक ग्लास पाणी पिते कारण पाण्यामध्ये तहान भागविण्याची क्षमता असते. पाण्यामधील उपयोगिता हे उपयोगाचे कारण आहे आणि मिळालेले समाधान हे उपभोगाचा परिणाम आहे.
- उपयोगितेचे केवळ तात्विक मापन शक्य:
उपयोगिता ही मानसशास्त्रीय संकल्पना असून ती अदृश्य मूर्त संकल्पना आहे. त्यामुळे संख्यात्मक किंवा आकडेवारीत मापन करणे शक्य नाही. उपयोगिता फक्त अनुभवता येते आणि ती धनात्मक, शून्य व ऋणात्मक जाणवते. ऋणात्मक उपयोगीतेला नकारात्मक उपयोगिता असे म्हणतात.
एक वस्तू एकापेक्षा जास्त व्यक्तींची गरज भागवते तसेच ती वस्तू विविध वापरासाठी उपयोगी ठरते. उदाहरणार्थ, विजेचा वापर.
- उपयोगिता गरजेच्या तीव्रतेवर अवलंबून असते:
वस्तूची उपयोगिता ही व्यक्तीच्या गरजेच्या तीव्रतेवर अवलंबून असते. जेवढी गरजेची तीव्रता जास्त तेवढी उपयुक्तता अधिक जाणवते. उदाहरणार्थ, भुकेलेल्या व्यक्तीला अन्नामध्ये भूक नसलेल्या व्यक्ती पेक्षा जास्त उपयोगिता जाणवते.
वस्तूमध्ये उपयोगिता असेल तरच व्यक्ती त्या वस्तूची मागणी करेल. उदाहरणार्थ, आजारी व्यक्तीला औषधांमध्ये उपयोगिता जाणवते.
